( مصوب  شوراي عالي انقلاب فرهنگي )

شوراي عالي انقلاب فرهنگي در جلسه 546 مورخ 1383/6/31 به پيشنهاد شوراي فرهنگي و اجتماعي زنان

( نامه شماره 1259/ ش ز مورخ 1383/5/12 ) منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران را به اين شرح تصويب کرد :

شوراي عالي انقلاب فرهنگي در جلسه 546 مورخ 1383/6/31 به پيشنهاد شوراي فرهنگي و اجتماعي زنان

( نامه شماره 1259/ ش ز مورخ 1383/5/12 ) منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران را به اين شرح تصويب کرد :

مقدمه

منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران با الهام از شريعت جامع اسلام و نظام حقوقي آن و با تکيه بر شناخت و ايمان به خداوند متعال و با هدف تبيين نظام مند حقوق و مسئوليت هاي زنان در عرصه هاي حقوق فردي ، اجتماعي و خانوادگي تدوين گرديده است. اين منشور اهتمام بر تبيين حقوق و تکاليف زنان در اسلام داشته و مبتني بر قانون اساسي ، انديشه هاي والاي بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران و رهبر معظم انقلاب و با بهره گيري از سند چشم انداز 20 ساله و سياست هاي کلي نظام و با لحاظ قوانين موجود و خلأها و کاستي هاي آن و به منظور تحقق عدالت و انصاف در جامعه زنان مسلمان مي باشد. اين منشور با ديدي جامع و فراگير تنظيم گرديده لذا مشتمل بر حقوق و تکاليف امضايي ، تأسيسي و حقوق حمايتي و نيز حقوق مشترک بين همه انسانها است.

ماده واحده

منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران بر اساس بندهاي 1 و18 وظايف شوراي عالي انقلاب فرهنگي و اجتماعي در 3 بخش و 5 فصل و 148 بند در جلسه شماره 546 مورخ 1383/6/31 شوراي عالي انقلاب فرهنگي تصويب شد و کليه دستگاه هاي ذي ربط مکلفند بر حسب وظايف دستگاهي و سازماني جهت سياستگذاري ، اتخاذ تدابير قانوني ، تصميمات و برنامه ريزي راجع به زنان ، قواعد و اصول مندرج در اين منشور را رعايت نمايند. اين منشور مبناي معرفي و تبيين جايگاه زن در نظام جمهوري اسلامي ايران در مجامع بين المللي نيز قرار مي گيرد.

تبصره : شوراي فرهنگي و اجتماعي زنان مکلف است هر دو سال يکبار پس از تصويب اين منشور ، نسبت به ارزيابي وضعيت زنان ايران اقدام نموده و گزارش ارزيابي در خصوص پيشرفت هاي موجود در راستاي تحقق آن و همچنين موارد نقض حقوق زنان را به شوراي عالي انقلاب فرهنگي منعکس نمايد.

منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران

نکاتي چند در خصوص منشور

1 - در اين منشور حق به معناي توانايي ، امتياز و مصونيت است و مسئوليت به معناي تکاليفي است که زن نسبت به ديگران بر عهده دارد.

2 -  در مواردي که تکاليفي متوجه افراد جامعه بوده و زنان از ثمره انجام آن تکاليف برخوردار مي شوند، آن تکليف به صورت حق زنان ذکر شده و از بيان مستقيم مسئوليت هاي ديگران نسبت به زنان خودداري شده است.

3 -  از آنجا که در قوانين اسلامي ، افراد نسبت به خدا ، خود ، جامعه و هستي مسئول مي باشند سعي شده تا مسئوليت زنان نيز نسبت به موارد مذکور ذکر گردد. پرواضح است که در صورت فقدان شرايط عام تکليف ( عقل ، بلوغ ، اراده ، ... ) زنان نيز فاقد مسئوليت خواهند بود. در ضمن ، با بکار بردن کلمه حق يا مسئوليت ، نوع ارتباط زنان با مسئله مورد نظر مشخص شده است.

4 -  سعي شده است کليه حقوق و مسئوليت هاي زنان اعم از مشترک بين زنان و مردان و يا ويژه زنان ذکر شود و دلايل اين امر به قرار ذيل است:

الف- از آنجا که در مجامع بين المللي بحث و جدال فراوان در زمينه حقوق انساني زنان وجود دارد و آنان در صدد اثبات حقوق انساني منطبق با ديدگاه غربي براي زنان مي باشند و از طرفي کشورهاي مختلف بر اساس فرهنگ هاي متفاوت خود نمايانگر ديدگاه نظام جمهوري اسلامي ايران مي باشد حقوق انساني زنان دارند، لازم بود تا در منشور که نمايانگر ديدگاه نظام جمهوري اسلامي ايران مي باشد حقوق انساني زنان ، حقوق مشترک بين زن و مرد و نيز حقوق ويژه زنان در موضوعات مختلف ذکر شود تا مشخص گردد که نظام جمهوري اسلامي ايران اساساً چه حقوق و مسئوليت هايي را براي زنان قائل است.

ب- در انديشه اسلامي ، زنان و مردان در حقوق انساني خويش عموماً مشترک مي باشند ولي از انجا که در مراحل اقدام و اجرا ممکن است تبعيض هايي صورت گيرد، جهت تاکيد، اين دسته از حقوق نيز با عنوان حقوق زنان ذکر شده است .

ج- از آنجا که اين منشور فقط در صدد بيان حقوق زنان مي باشد ، حقوق ساير اقشار اجتماعي در آن ذکر نشده است هر چند در مرحله اجرا با توجه به ساير قوانين و سياست ها ، به حقوق ساير اقشار اجتماعي نيز توجه لازم خواهد شد.

5 - اين منشور در صدد بيان نحوه اجراي حقوق نيست بنابراين لازم است با توجه به ساختار قوانين در جاي خود ضمانت اجرا براي آن در نظر گرفته شود .

6 - از آنجا که منشور فقط درصدد بيان قوانين نبوده بلکه توجه به فرهنگ سازي نيز داشته است لذا برخي موارد اخلاقي لازم الاجرا نيز در زمره حقوق و مسئوليت هاي زنان ذکر شده است .

7-در منشور سعي شده تا حد امکان ،حقوق و مسئوليت هاي کلي و اساسي ذکر گردد و از بيان مصاديق صرف نظر شود. ولي از آنجا که طرح پاره اي از مصاديق حقوقي يا مسئوليت ها در منازعات بين المللي و يا فرهنگ داخلي نياز به تاکيد و شفاف سازي داشته است به صورت مشخص بيان شده است.

8 - در ساختار منشور ، حقوق و مسئوليت هاي زنان با استقراء به صورت ذيل تقسيم شده است:

حقوق فردي ، حقوق خانوادگي ، حقوق اجتماعي ( که حقوق اجتماعي بر حسب موضوع به حق سلامت ، حقوق فرهنگي ، حقوق اقتصادي ، حقوق سياسي و حقوق قضايي دسته بندي شده است ) .

9 - منشور درصدد ارائه ديدگاه هاي نظام جمهوري اسلامي ايران ( منطبق با فقه شيعه و نظام حکومتي جمهوري اسلامي ايران ) در زمينه مسائل زنان مي باشد و مي تواند محور گفتگو با ديگر کشورهاي اسلامي در خصوص مسائل زنان قرار گيرد و قدمي موثر در مسير تهيه و تدوين سندي ديگر با همکاري و اتفاق نظر کشورهاي مختلف اسلامي در سطح بين الملل به حساب آيد.

10-  هر چند موازين شرع بر اطلاق و عموم همه بندهاي منشور حاکم است ولي در مواردي که در ارتباط با حق يا مسئوليتي به دلايلي ، تاکيد به رعايت موازين شرع لازم بود، اين عبارت مجدداً ذکر شده است.

11 - از آنجا که منشور فقط درصدد بيان حقوق و مسئوليت هاي زنان بوده ، از ذکر نام فرد يا نهادي که مسئول اجراي اين حقوق است خودداري نموده ، پرواضح است که اين سند مبناي سياستگذاري ، برنامه ريزي و قانونگذاري در امور زنان در کليه دستگاه ها خواهد بود.

اصول و مباني

منشور حقوق و مسئوليت هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران با الهام از شريعت جامع و معتدل اسلام به منظور ايجاد زمينه رشد هماهنگ و متوازن ابعاد مادي و معنوي در زندگي فردي و اجتماعي و با عنايت به آزادي مسئولانه زنان و کرامت انساني آنها ، با توجه به تناسب بين حقوق و مسئوليت ها ، شکل گرفته است .

اين منشور با تکيه بر شناخت و ايمان به خداوند متعال به عنوان مبدأ هستي و خالق موجودات و اختصاص تشريع به او و لزوم تسليم در برابر امر او با بهره گيري از قرآن و سنت اهل بيت (ع) و عقل با اذعان به نقش بنيادي آنها در استنباط و بيان قوانين و احکام الهي و با توجه به مقتضيات زمان و مکان ، با پرهيز از آميزه هاي فکري مغاير با اسلام(1) و به دور از تحجر فکري و خرافات و خودباختگي فرهنگي در مقابل بيگانه تدوين گرديده است و بيانگر جايگاه زن بر اساس اصول و ضوابط اسلامي است که اين اصول انعکاس خواست قلبي امت اسلامي ايران مي باشد.

مبناي اساسي منشور بر اين اعتقاد بنيادين استوار است که در اسلام ، زن و مرد در فطرت و سرشت( 2)، هدف خلقت، برخورداري از استعدادها و امکانات ، امکان کسب ارزش ها ، پيشتازي در ارزش ها و پاداش و جزاي اعمال فارغ از جنسيت ، در برابر خداوند، يکسان مي باشند و فقط به واسطه رشد همه جانبه انساني در سايه دانش و علم ، تقواي الهي و ايجاد جامعه اي شايسته بر يکديگر مزيت دارند.

از سوي ديگر زن و مرد از نظر ويژگي هاي جسمي و رواني داراي تفاوت هايي مي باشند که اين تفاوت هاي مبتني بر حکمت الهي و به عنوان راز تداوم حيات بشر ، کليت منسجمي را تشکيل مي دهد تا در نهايت ، رابطه متقابل ناشي از تناسب فکري و عاطفي ميان آن دو ، حيات معقول و والاي انساني امکان و تداوم يابد. لذا اين تفاوت هاي طبيعي منشاء تفاوت هاي حقوقي مي شود که مبتني بر عدالت خداوند متعال است ، لذا منجر به کم شدن ارزش زن يا تبعيض ظالمانه بين زن و مرد نمي گردد.

به جهت اشتراک زن و مرد در حقيقت انساني ، در بيشتر موارد زن و مرد در نظام حقوقي اسلام از حقوق و مسئوليت هاي يکسان برخوردار مي باشند. تفاوت در حقوق و مسئوليت ها امري است که نشان دهنده برتري جنسي بر جنس ديگر نمي باشد و عمدتاً مولود عناوين حقوقي خاصي است که هر يک از زن و مرد به تناسب نقش هاي ويژه و بدل ناپذير در خانواده پيدا مي کند اين تفاوت از آن جهت است که امکان وجود سلامت مادي و معنوي خانواده به عنوان اصلي ترين نهاد جامعه که جايگاه حقيقي پيدايش و پرورش انسان است تامين گردد.

بخش اول : حقوق و مسئوليت هاي فردي زنان

1 - حق برخورداري از حيات شايسته و تماميت جسماني و مسئوليت محافظت از آن در مقابل هر گونه بيماري ، حادثه و يا تعدي .

2 - حق برخورداري از تکريم و مسئوليت رعايت آن براي ديگران .

3 - حق آزادي انديشه و مصونيت از تعرض و عدم امنيت در داشتن اعتقاد .

4 - حق و مسئوليت فرد در برخورداري از ايمان ، تقوا و حفظ آن و تکامل معنوي در عرصه باورها و رفتارها.

5 - مصونيت جان ، مال و حيثيت زنان و زندگي خصوصي آنان از تعرض غير قانوني .

6 - حق برخورداري از عدالت اجتماعي در اجراي قانون بدون لحاظ جنسيت .

7 - حق داشتن نام ، حفظ يا تغيير آن ، همچنين نسب و حفظ آن .

8 -حق تابعيت کشور ايران براي هر زن ايراني و سلب تابعيت به درخواست خود او .

9 - آزادي زنان پيرو مذاهب اسلامي و اقليت هاي ديني رسمي در انجام مراسم و تعليمات ديني و احوال شخصي بر طبق آيين خود در محدوده قانون .

10-  آزادي زنان ايراني در استفاده از پوشش و گويش هاي بومي و اجراي آداب و سنتهاي محلي در صورت عدم مغايرت با اخلاق حسنه .

11 - مصونيت زنان از ضررهاي مادي و معنوي با توجيه اعمال حق ديگران .

12 - حق و مسئوليت حفظ ويژگي هاي خلقتي متفاوت زنان با مردان .

13- حق بهره مندي از محيط زيست سالم و مسئوليت محافظت از آن .

بخش دوم : حقوق و مسئوليت هاي خانوادگي زنان

فصل اول : حقوق و مسئوليت هاي دختران در خانواده

14 -حق برخورداري دختران از سرپرستي شايسته توسط والدين .

15-  حق برخورداري دختران از نفقه شامل : مسکن ، پوشاک ، تغذيه سالم و کافي و تسهيلات بهداشتي جهت تامين سلامت جسماني و رواني آنان .

16-  حق تعليم و تربيت دختران و ايجاد زمينه شکوفايي استعدادها و خلاقيت هاي آنان .

17- حق تامين نيازهاي عاطفي و رواني دختران و برخورداري از رفتار ملاطفت آميز والدين و مصونيت آنان از خشونت هاي خانوادگي .

18- حق برخورداري از امکانات خانواده ، بدون تبعيض ميان دختر و پسر .

19 - حق دختران بي سرپرست و بد سرپرست در سرپرستي توسط بستگان يا داوطلبان تکفل با رعايت مصلحت آنان و برخورداري از حمايت و نظارت حکومت.

20- مسئوليت احترام به والدين و اطاعت از دستورات مشروع آنها و رفتار نيکو نسبت به ساير اعضاي خانواده .